---
title: "Uwierzytelnianie i uwierzytelnianie wieloskładnikowe"
domain: cybersecurity
level: beginner
duration: "50 min"
objectives:
  - "Wyjaśnić składniki uwierzytelniania (coś, co wiesz, coś, co masz, coś, czym jesteś) oraz różnicę między identyfikacją, uwierzytelnianiem i autoryzacją."
  - "Stosować obecne wytyczne dotyczące haseł (NIST SP 800-63B): długość ważniejsza niż złożoność, listy blokujące haseł z wycieków, brak wymuszanych okresowych zmian."
  - "Wyjaśnić, jak serwer bezpiecznie przechowuje hasła, używając soli i wolnej funkcji skrótu."
  - "Wyjaśnić, jak generuje się i weryfikuje czasowe hasła jednorazowe (TOTP, RFC 6238)."
  - "Porównać metody MFA (SMS, TOTP, powiadomienia push, klucze bezpieczeństwa FIDO2 i klucze dostępu) pod względem odporności na phishing."
lang: pl
source_hash: d9775ae58d90
---

# Uwierzytelnianie i uwierzytelnianie wieloskładnikowe

## Dlaczego to ważne
Pracownica dostaje e-mail, który wygląda, jakby pochodził ze strony jednokrotnego logowania jej firmy. Wpisuje swoje hasło. Minutę później atakujący loguje się do jej skrzynki z innego kraju i zaczyna czytać faktury. Nic nie zostało „zhakowane” w sensie technicznym: nie było błędu w oprogramowaniu ani exploita. Atakujący po prostu udowodnił systemowi, że jest tą osobą, używając jedynej rzeczy, o którą system poprosił.

Skradzione lub odgadnięte dane uwierzytelniające to jeden z najczęstszych sposobów dostania się do organizacji. O tym, czy ta historia skończy się źle, decydują trzy pytania. Jak mocny jest dowód, o który prosi system? Co przechowuje serwer, żeby wykradziona baza danych nie ujawniała haseł? I czy istnieje drugi krok, którego fałszywa strona internetowa nie potrafi skopiować? Ta lekcja odpowiada na wszystkie trzy.

> [!WARNING]
> To lekcja defensywna. Ataki są opisane po to, aby można je było rozpoznać i powstrzymać. Uwierzytelnianie testuj wyłącznie w systemach, które należą do Ciebie albo do których testowania masz wyraźne upoważnienie.

## Cele nauki
- Wyjaśnić składniki uwierzytelniania (coś, co wiesz, coś, co masz, coś, czym jesteś) oraz różnicę między identyfikacją, uwierzytelnianiem i autoryzacją.
- Stosować obecne wytyczne dotyczące haseł (NIST SP 800-63B): długość ważniejsza niż złożoność, listy blokujące haseł z wycieków, brak wymuszanych okresowych zmian.
- Wyjaśnić, jak serwer bezpiecznie przechowuje hasła, używając soli i wolnej funkcji skrótu.
- Wyjaśnić, jak generuje się i weryfikuje czasowe hasła jednorazowe (TOTP, RFC 6238).
- Porównać metody MFA (SMS, TOTP, powiadomienia push, klucze bezpieczeństwa FIDO2 i klucze dostępu) pod względem odporności na phishing.

## Kluczowe pojęcia

### Identyfikacja, uwierzytelnianie i autoryzacja
Wyobraź sobie wejście do biurowca. Mówisz: „Jestem Alicja z księgowości” (to deklaracja). Ochroniarz porównuje zdjęcie na identyfikatorze z Twoją twarzą (to dowód). Identyfikator otwiera piętro księgowości, ale nie serwerownię (to, co wolno Ci robić). Trzy różne kroki, a systemy mylą je bez przerwy.

- **Identyfikacja** to podanie tożsamości: nazwy użytkownika, adresu e-mail, numeru konta. Każdy może zadeklarować cokolwiek.
- **Uwierzytelnianie** (często skracane do „authn”) to udowodnienie, że deklaracja jest prawdziwa. Służą do tego hasła, kody i klucze bezpieczeństwa.
- **Autoryzacja** (authz) decyduje, co udowodniona tożsamość może robić: odczytać ten plik, usunąć tego użytkownika. Następuje po uwierzytelnieniu i jest omówiona w module o zarządzaniu tożsamością i dostępem (IAM).

![Trzy ponumerowane kroki połączone strzałkami. 1 Identyfikacja: za kogo się podajesz, na przykład nazwa użytkownika alice. 2 Uwierzytelnianie: udowodnij to, na przykład hasłem i kodem. 3 Autoryzacja: co możesz robić, na przykład odczytać plik, ale go nie usunąć.](../../../assets/diagrams/auth-id-authn-authz.pl.svg)

*Rysunek 1. Identyfikacja deklaruje, uwierzytelnianie dowodzi, autoryzacja decyduje, co jest dozwolone. Silne uwierzytelnianie jest bezcelowe, jeśli autoryzacja daje wszystkim wszystko.*

Pojęcia **uwierzytelnianie** i **autoryzacja** nie są wymienne. „Alicja jest zalogowana” nic nie mówi o tym, co Alicja może robić.

> [!CHECK]
> Użytkownik wpisuje `alice` i hasło, a system potwierdza, że hasło jest poprawne. Jaki krok właśnie nastąpił?
>
> - [ ] Tylko identyfikacja, bo wpisano nazwę użytkownika
> - [x] Uwierzytelnianie: deklarację „jestem alice” sprawdzono za pomocą sekretu
> - [ ] Autoryzacja, bo przyznano dostęp
> - [ ] Szyfrowanie konta
>
> Wpisanie `alice` to identyfikacja. Sprawdzenie hasła to uwierzytelnianie. To, co alice może następnie robić, to autoryzacja, czyli osobna decyzja.

### Składniki uwierzytelniania i MFA
**Składnik** (ang. factor) to kategoria dowodu. Są trzy klasyczne:

| Składnik | Przykłady | Typowa słabość |
|---|---|---|
| **Coś, co wiesz** | Hasło, fraza hasłowa, osobisty numer identyfikacyjny (PIN) | Można je odgadnąć, wyłudzić, użyć ponownie lub może wyciec |
| **Coś, co masz** | Telefon z aplikacją uwierzytelniającą, klucz bezpieczeństwa, karta inteligentna | Można je zgubić lub może zostać skradziony |
| **Coś, czym jesteś** | Odcisk palca, twarz, tęczówka | Nie można go zmienić, jeśli wzorzec wycieknie; często służy tylko do odblokowania urządzenia |

**Uwierzytelnianie wieloskładnikowe (MFA, ang. multi-factor authentication)** oznacza użycie dwóch lub więcej *różnych* składników. Chodzi o to, że atakujący, który zdobędzie jeden rodzaj dowodu, nadal nie ma drugiego. Skradzione hasło nie wystarczy, jeśli atakujący nie ma też Twojego telefonu.

![Trzy karty: coś, co wiesz (hasło, fraza hasłowa, PIN), coś, co masz (telefon z aplikacją, klucz bezpieczeństwa) i coś, czym jesteś (odcisk palca, twarz, tęczówka). Poniżej czerwony panel informuje, że hasło plus pytanie zabezpieczające to nie MFA, bo oba to coś, co wiesz; zielony panel informuje, że hasło plus kod z telefonu to dwa składniki, wiesz i masz, więc to MFA.](../../../assets/diagrams/auth-factors.pl.svg)

*Rysunek 2. Liczy się liczba różnych składników, a nie liczba kroków.*

Dwa hasła to **nie** MFA. Hasło plus pytanie zabezpieczające („nazwisko panieńskie matki”) to nadal dwie rzeczy, które się wie. Jedna strona phishingowa może poprosić o obie, a obie można znaleźć w wycieku. Czasem nazywa się to weryfikacją „dwuetapową”, ale to jeden składnik.

Biometria wymaga ostrożności. Odcisk palca nie jest sekretem (zostawiasz go na każdej szklance) i nie można go zmienić. W praktyce biometria zwykle odblokowuje klucz przechowywany na urządzeniu, a urządzenie dowodzi posiadania. To „coś, co masz”, chronione przez „coś, czym jesteś”, i jest to dobry projekt.

> [!CHECK]
> Które logowanie to uwierzytelnianie wieloskładnikowe?
>
> - [ ] Hasło i pytanie zabezpieczające
> - [ ] Długa fraza hasłowa, która ma 40 znaków
> - [x] Hasło i sześciocyfrowy kod z aplikacji na telefonie
> - [ ] Dwa różne hasła: jedno do serwisu, drugie do poczty
>
> MFA wymaga dwóch różnych składników. Hasło plus kod z aplikacji w telefonie to wiesz plus masz. Wszystkie pozostałe opcje to „coś, co wiesz”.

### Hasła: co mówią obecne wytyczne
Przez lata rada brzmiała: „użyj ośmiu znaków z wielką literą, cyfrą i symbolem i zmieniaj hasło co 90 dni”. Efektem było `Summer2024!`, potem `Summer2025!`. Ludzie stosowali się do reguł i tworzyli hasła, które łatwo odgadnąć.

**Publikacja specjalna NIST (SP) 800-63B** (Digital Identity Guidelines: Authentication and Authenticator Management) zastąpiła te rady. Jej obecna wersja, 800-63B-4, została opublikowana w 2025 roku. O co prosi się weryfikatora (usługę sprawdzającą hasła):

- **Minimalna długość:** co najmniej **15 znaków**, gdy hasło jest jedynym składnikiem, i co najmniej **8**, gdy jest jednym ze składników MFA.
- **Zezwalaj na długie hasła:** przyjmuj co najmniej 64 znaki, w tym spacje i dowolne znaki Unicode, aby można było używać fraz hasłowych.
- **Bez reguł składu:** nie wymuszaj wielkich liter, cyfr ani symboli.
- **Sprawdzaj według listy blokującej:** odrzucaj hasła popularne, przewidywalne lub znalezione w znanych wyciekach. Porównuj całe hasło.
- **Bez okresowych zmian:** nie wymuszaj zmiany co N dni. Wymuszaj ją tylko wtedy, gdy są dowody na przejęcie hasła.
- **Ograniczanie liczby prób:** ogranicz kolejne nieudane próby. Górna granica w 800-63B-4 to 100 kolejnych niepowodzeń dla jednego uwierzytelniacza, a w praktyce usługa powinna być znacznie bardziej rygorystyczna, ze wzrastającymi opóźnieniami.
- **Zezwalaj na wklejanie i menedżery haseł:** nigdy nie blokuj wklejania w polu hasła.

> [!NOTE]
> Dokładne liczby pochodzą z wersji SP 800-63B-4 opublikowanej w 2025 roku (sekcje 3.1.1.2 i 3.2.2). Wcześniejsze wersje (800-63B-3) wymagały minimum 8 znaków dla wszystkich haseł. Standardy są rewidowane, więc przed przytoczeniem liczby w polityce sprawdź aktualny tekst.

Dlaczego długość wygrywa ze złożonością: każdy dodany znak mnoży pracę atakującego, który musi zgadywać. Fraza hasłowa taka jak `correct horse battery staple` jest długa i łatwa do zapamiętania. `P@ssw0rd!` jest krótkie, pasuje do wzorca i jest na każdej liście do łamania. Reguły złożoności popychają też ludzi do przewidywalnych sztuczek (wielka pierwsza litera, `1` lub `!` na końcu).

Nikt nie zapamięta innego, 15-znakowego hasła do 100 serwisów. Rozwiązuje to **menedżer haseł**: generuje unikalne losowe hasło do każdego serwisu i je wypełnia. Ponieważ wypełnia je tylko pod właściwym adresem internetowym, pomaga też przeciw phishingowi. Pamiętasz jedną silną frazę hasłową do menedżera i włączasz dla niego MFA.

> [!CHECK]
> Która polityka haseł jest zgodna z NIST SP 800-63B-4?
>
> - [ ] Co najmniej 8 znaków z wielką literą, cyfrą i symbolem, zmieniane co 60 dni
> - [x] Dozwolone długie hasła, brak reguł składu, lista blokująca haseł z wycieków i brak zaplanowanych zmian
> - [ ] Hasła nie wolno nigdy wklejać, aby powstrzymać ataki automatyczne
> - [ ] Pytania zabezpieczające jako druga warstwa
>
> NIST preferuje długość i listy blokujące zamiast reguł złożoności i wymuszanej rotacji, które popychają ludzi do słabych, przewidywalnych haseł.

### Jak serwery przechowują hasła
Usługa musi umieć sprawdzić Twoje hasło, ale nigdy nie powinna móc go nikomu ujawnić. Złym sposobem jest przechowywanie samego hasła. Nieco mniej złym jest przechowywanie zwykłego skrótu, takiego jak SHA-256. **Funkcja skrótu** zamienia dowolne dane wejściowe w odcisk o stałym rozmiarze i nie da się jej odwrócić. Ale zwykły skrót zawodzi na dwa sposoby:

1. **To samo hasło, ten sam skrót.** Jeśli dwoje użytkowników wybierze `sunshine1`, ich zapisane wartości są identyczne. Atakujący, który wykrada tabelę, widzi, kto ma wspólne hasła, i może raz obliczyć skrót każdego popularnego hasła, a potem wyszukać go w całej tabeli (tablica wstępnie obliczona, czyli „tęczowa”).
2. **Szybkie skróty szybko się zgaduje.** SHA-256 został zaprojektowany tak, by działał szybko. Jedna karta graficzna może sprawdzić miliardy prób na sekundę.

Naprawa ma dwa składniki:

- **Sól**: losowa wartość, unikalna dla każdego użytkownika, przechowywana obok skrótu. Nie jest tajna. Sprawia, że to samo hasło daje inny skrót u każdego użytkownika, więc żadna wstępnie obliczona tabela nie działa, a każde konto trzeba atakować osobno.
- **Wolna funkcja skrótu haseł wymagająca dużo pamięci** (zwana też funkcją wyprowadzania klucza): algorytm zaprojektowany tak, by każda próba kosztowała realny czas i pamięć, na przykład **Argon2id** (RFC 9106), **scrypt** (RFC 7914), **bcrypt** lub **PBKDF2** (RFC 8018). Jedno logowanie trwa ułamek sekundy, czego nikt nie zauważa; atakujący sprawdzający miliardy prób zostaje spowolniony do żółwiego tempa.

![Dwa rzędy po cztery ponumerowane kroki. Rejestracja: hasło, które wpisujesz, dodanie soli z 16 losowych bajtów, nowej dla każdego użytkownika, uruchomienie wolnej funkcji skrótu, takiej jak scrypt, Argon2id, bcrypt lub PBKDF2, i zapisanie soli oraz skrótu, ale nigdy hasła. Logowanie: hasło, które wpisujesz, odczytanie soli z zapisanego rekordu użytkownika, uruchomienie tej samej wolnej funkcji skrótu z tymi samymi ustawieniami i porównanie wyniku z zapisanym skrótem w stałym czasie.](../../../assets/diagrams/auth-password-storage.pl.svg)

*Rysunek 3. Serwer nigdy nie przechowuje hasła. Przy logowaniu powtarza obliczenie i porównuje wyniki.*

Porównanie wyników powinno trwać tyle samo, niezależnie od tego, czy różni się pierwszy bajt, czy ostatni; zwykłe `==` może ujawniać informacje przez czas działania. Użyj porównania w stałym czasie, na przykład `hmac.compare_digest` w Pythonie.

Wszystko to wypróbujesz w laboratorium.

> [!NOTE]
> Współczynniki kosztu (iteracje, pamięć) trzeba zwiększać wraz z przyspieszaniem sprzętu. OWASP Password Storage Cheat Sheet podaje aktualne minimalne ustawienia; sprawdź je tam, zamiast kopiować liczby z lekcji. Argon2id to zwykle pierwszy wybór dla nowych systemów; bcrypt ma limit danych wejściowych 72 bajty.

> [!CHECK]
> Dwoje użytkowników serwisu wybrało to samo hasło `sunshine1`. Serwis przechowuje dla każdego z nich losową sól i skrót scrypt. Co widzi atakujący z kopią bazy danych?
>
> - [ ] Dwa razy tę samą zapisaną wartość, więc jedno złamane hasło otwiera oba konta
> - [x] Dwie różne zapisane wartości, więc każde konto trzeba atakować osobno
> - [ ] Dwa hasła jawnym tekstem, bo sól można usunąć
> - [ ] Nic: sól jest tajna i szyfruje bazę danych
>
> Sól jest inna dla każdego użytkownika, więc identyczne hasła dają różne skróty. Sama sól nie jest tajna; jej zadaniem jest udaremnienie tablic wstępnie obliczonych i wspólnej pracy.

### Ataki na hasła
Wiedza o tym, jak działają ataki, pokazuje, które zabezpieczenia mają znaczenie. Wszystko poniżej opisuje, jak się bronić, a nie jak atakować prawdziwą usługę.

| Atak | Jak działa | Co pomaga |
|---|---|---|
| **Brute force** (siłowy) | Wypróbowywanie wielu haseł na jednym koncie albo wszystkich możliwych haseł względem wykradzionego skrótu | Długie hasła, wolne funkcje skrótu, ograniczanie liczby prób i opóźnienia blokady |
| **Password spraying** (rozpylanie haseł) | Próba jednego lub kilku bardzo popularnych haseł (takich jak `Winter2025!`) na wielu kontach, aby nie przekroczyć blokad per konto | Lista blokująca popularnych haseł, MFA, alerty o jednym źródle, które nie loguje się na wielu kontach |
| **Credential stuffing** (wstrzykiwanie danych uwierzytelniających) | Wzięcie par e-mail i hasło, które wyciekły z jednego serwisu, i wypróbowanie ich w innych, w nadziei na ponowne użycie | Unikalne hasła (menedżer haseł), sprawdzanie wycieków, MFA |
| **Phishing** | Fałszywa strona zbiera hasło (a może i kod) | MFA odporne na phishing, autouzupełnianie menedżera haseł, szkolenia |
| **Łamanie offline** | Po wykradzeniu bazy danych zgadywanie względem skrótów na sprzęcie atakującego | Sól i wolna funkcja skrótu; nikt nie może ograniczyć liczby prób atakującego offline |

Ataki online serwer może ograniczać. Ataków offline nie może, dlatego sposób przechowywania ma tak duże znaczenie.

> [!CHECK]
> Atakujący próbuje `Winter2025!` na 5000 kont pracowników, po jednej próbie na konto. Co to za atak?
>
> - [ ] Credential stuffing, bo hasło pochodzi z wycieku
> - [ ] Łamanie offline wykradzionej bazy danych
> - [x] Password spraying: jedno popularne hasło na wielu kontach, poniżej limitów blokady per konto
> - [ ] Atak typu man-in-the-middle
>
> Spraying rozkłada próby na konta, więc żadne pojedyncze konto nie widzi dość niepowodzeń, by się zablokować. Credential stuffing używa prawdziwych wykradzionych par dla każdego konta.

### Hasła jednorazowe: HOTP i TOTP
Hasło, które wpisujesz, to wspólny sekret, który atakujący może ukraść i odtworzyć. **Hasło jednorazowe (OTP, ang. one-time password)** zmienia się za każdym razem, więc skradziony kod jest później bezużyteczny. Aplikacje uwierzytelniające używają dwóch standardów opartych na tej samej idei.

**HOTP** (HMAC-based One-Time Password, RFC 4226) łączy tajny klucz i licznik. Obie strony przechowują licznik i zwiększają go o 1 po każdym użyciu.

**TOTP** (Time-based One-Time Password, RFC 6238) zastępuje licznik czasem. Nie trzeba się synchronizować przyciskiem; robi to zegar. Obie strony raz uzgadniają tajny klucz (gdy skanujesz kod Quick Response (QR)), a potem niezależnie obliczają ten sam kod.

Obliczenie, pokazane na rysunku 4:

1. **Krok czasu.** `T = floor(czas Unix / 30)`. Czas Unix liczy sekundy od 1 stycznia 1970 (w uniwersalnym czasie koordynowanym, UTC). Dzielenie przez 30 daje liczbę, która jest taka sama przez 30 sekund.
2. **HMAC.** Oblicz `HMAC-SHA1(sekret, T)`, gdzie `T` zapisano jako 8-bajtową liczbę w porządku big-endian. HMAC (Hash-based Message Authentication Code) to skrót z kluczem: bez sekretu nie da się wytworzyć ani przewidzieć wyniku. Daje 20 bajtów. (RFC 6238 dopuszcza też SHA-256 i SHA-512; większość aplikacji używa SHA-1, który w HMAC jest bezpieczny, choć sam SHA-1 jest złamany pod względem kolizji.)
3. **Dynamiczne obcięcie.** Najmłodsze 4 bity ostatniego bajtu dają przesunięcie (0 do 15). Weź 4 bajty zaczynające się w tym miejscu i wyzeruj najstarszy bit, co daje liczbę 31-bitową.
4. **Cyfry.** Oblicz tę liczbę modulo 10^6 i uzupełnij zerami do 6 cyfr. To jest kod.

![Pięć ponumerowanych kroków: wspólny sekret zeskanowany jednorazowo z kodu QR; krok czasu T równy czasowi Unix podzielonemu przez 30, zaokrąglony w dół; HMAC-SHA1 z sekretem jako kluczem i T jako 8-bajtowym komunikatem; obcięcie przez użycie ostatnich 4 bitów do wybrania 4 bajtów i zachowanie 31 bitów; sześć cyfr jako ta liczba modulo 10 do potęgi 6, uzupełniona zerami. Notatka informuje, że serwer powtarza te same kroki i akceptuje kod dla T, a zwykle także dla T minus 1 i T plus 1.](../../../assets/diagrams/auth-totp.pl.svg)

*Rysunek 4. Telefon i serwer nigdy więcej nie wysyłają sobie sekretu; oba po prostu obliczają tę samą funkcję sekretu i zegara.*

**Weryfikacja** to to samo obliczenie po stronie serwera. Ponieważ zegary telefonów się rozjeżdżają, a wpisywanie trwa kilka sekund, serwer akceptuje kody dla bieżącego kroku i zwykle jednego kroku przed i po (RFC 6238 zaleca dopuszczać najwyżej małe okno, jeden krok w każdą stronę). Kod powinien też być przyjęty tylko raz, bo inaczej atakujący, który go zobaczy, może go odtworzyć w obrębie okna.

Zwróć uwagę, czego kod TOTP **nie** robi: nie jest powiązany z żadną stroną internetową. Kto otrzyma kod, może go użyć. Na tej słabości żeruje następna sekcja.

> [!CHECK]
> Dlaczego telefon i serwer tworzą ten sam 6-cyfrowy kod, nie komunikując się ze sobą?
>
> - [ ] Serwer wysyła każdy kod do telefonu przez Internet
> - [ ] Telefon co 30 sekund wysyła do serwera nowy sekret
> - [x] Oba mają ten sam sekret i obliczają HMAC tego samego kroku czasu
> - [ ] Kod to liczba losowa, którą obie strony zgadują
>
> TOTP jest deterministyczny: ten sam sekret i ten sam krok czasu zawsze dają ten sam kod. Wspólny musi być tylko sekret, i to jednorazowo.

### Porównanie metod MFA
Nie wszystkie drugie składniki są równie silne. Kluczowe pytanie brzmi: **czy fałszywa strona może przekazać prawdziwej to, co zostało jej podane?** To jest **odporność na phishing**.

**Kody SMS.** (Short Message Service.) Serwer wysyła kod SMS-em. Wygodne, nic nie trzeba instalować, ale słabe: atakujący może przekonać operatora do przeniesienia Twojego numeru na swoją kartę SIM (**SIM swap**, gdzie SIM to karta modułu tożsamości abonenta w telefonie), wykorzystać słabości sieci telefonicznej albo po prostu wyłudzić kod. NIST traktuje SMS jako uwierzytelniacz „ograniczony” (restricted) i tam, gdzie to możliwe, zaleca alternatywy. Lepsze niż brak MFA, gorsze niż pozostałe.

**Aplikacje TOTP.** Bez udziału sieci, więc nie ma SIM swap ani przechwycenia. Ale kod wpisujesz Ty, więc strona phishingowa może o niego poprosić i w ciągu 30 sekund przekazać go prawdziwemu serwisowi. Zobacz rysunek 5.

**Powiadomienia push.** Aplikacja pyta „Zatwierdzić to logowanie?”, a Ty stukasz. Łatwe dla użytkowników, ale narażone na **zmęczenie powiadomieniami push** (zwane też MFA bombing): atakujący, który ma Twoje hasło, wywołuje monit za monitem, licząc, że stukniesz „Zatwierdź”, żeby to przerwać, albo o 3 w nocy przez pomyłkę. Dopasowanie liczby (trzeba wpisać w aplikacji liczbę widoczną na ekranie logowania) i pokazywanie lokalizacji utrudniają atak, ale przekazywanie w czasie rzeczywistym nadal może zadziałać.

![Trzy linie życia: Ty, strona-sobowtór bank.example.net i prawdziwa strona bank.example.com. Wpisujesz hasło i kod 492817 na stronie-sobowtórze. Ta przekazuje oba naraz prawdziwej stronie. Prawdziwa strona akceptuje logowanie i wysyła ciasteczko sesji. Notatka informuje, że atakujący ma teraz Twoją sesję.](../../../assets/diagrams/auth-phishing-relay.pl.svg)

*Rysunek 5. Kod jednorazowy, który wpisujesz, można przekazać w ciągu sekund. Był ważny; po prostu nie był związany ze stroną.*

**Klucze bezpieczeństwa FIDO2 i klucze dostępu.** FIDO2 to zbiorcza nazwa standardu **Web Authentication (WebAuthn)** organizacji W3C, z którego korzystają przeglądarki i serwisy, oraz protokołu **Client to Authenticator Protocol (CTAP2)**, którym przeglądarka rozmawia z kluczem lub telefonem. Używa on kryptografii klucza publicznego:

1. Przy rejestracji uwierzytelniacz tworzy parę kluczy **dla tego serwisu**. Klucz publiczny trafia do serwisu; klucz prywatny nigdy nie opuszcza uwierzytelniacza.
2. Przy logowaniu serwis wysyła losowe **wyzwanie** (challenge). Uwierzytelniacz podpisuje je po dotknięciu klucza lub użyciu odcisku palca albo PIN-u.
3. Serwis weryfikuje podpis zapisanym kluczem publicznym.

Podpisane dane zawierają **pochodzenie** (origin, czyli adres internetowy), które dostarcza *przeglądarka*, a nie strona. Na stronie-sobowtórze pochodzenie jest błędne: klucz nie ma dla niego poświadczenia i nic nie robi; a podpis wykonany dla fałszywego pochodzenia prawdziwy serwis odrzuca. Nie ma kodu do wpisania ani niczego do przekazania. To jest **wiązanie z pochodzeniem** (origin binding) i dlatego WebAuthn nazywa się odpornym na phishing.

![Trzy linie życia: klucz bezpieczeństwa lub klucz dostępu, przeglądarka i prawdziwa strona bank.example.com. Na stronie-sobowtórze bank.example.net przeglądarka przekazuje kluczowi wyzwanie i pochodzenie bank.example.net; klucz nie ma poświadczenia dla tego pochodzenia i milczy. Na prawdziwej stronie przeglądarka wysyła wyzwanie i pochodzenie bank.example.com, klucz zwraca podpis, a serwis weryfikuje go zapisanym kluczem publicznym.](../../../assets/diagrams/auth-webauthn.pl.svg)

*Rysunek 6. Pochodzenie jest częścią podpisywanych danych, więc podpisu nie można użyć na innej stronie.*

**Klucz dostępu** (passkey) to poświadczenie WebAuthn zaprojektowane tak, by zastąpić hasło. Może być przechowywany na sprzętowym kluczu bezpieczeństwa albo synchronizowany między urządzeniami przez dostawcę platformy, więc utrata jednego telefonu nie blokuje dostępu. Synchronizowane klucze dostępu poświęcają trochę rygoru klucza sprzętowego na rzecz znacznie łatwiejszego odzyskiwania i szerszego przyjęcia.

| Metoda | Powstrzymuje samą kradzież hasła | Odporna na phishing w czasie rzeczywistym | Główna słabość |
|---|---|---|---|
| Kod SMS | Tak | Nie | SIM swap, przechwycenie, phishing |
| Aplikacja TOTP | Tak | Nie | Kod można przekazać |
| Push (z dopasowaniem liczby) | Tak | Częściowo | Zmęczenie, użytkownik stukający „Zatwierdź” |
| Klucz FIDO2 lub klucz dostępu | Tak | **Tak** | Wymaga obsługiwanego urządzenia; proces odzyskiwania |

> [!CHECK]
> Strona phishingowa pokazuje idealną kopię strony logowania Twojego banku i przekazuje prawdziwemu bankowi Twoje hasło oraz kod TOTP w czasie rzeczywistym. Który drugi składnik nadal by ten atak powstrzymał?
>
> - [ ] Sześciocyfrowy kod wysłany SMS-em
> - [ ] Sześciocyfrowy kod z aplikacji uwierzytelniającej
> - [x] Klucz bezpieczeństwa FIDO2 lub klucz dostępu
> - [ ] Dłuższe hasło
>
> Klucz podpisuje pochodzenie, które widzi. Dla strony-sobowtóra nie ma poświadczenia, więc nie ma czego przekazać. Kody każdego rodzaju można wpisać na niewłaściwej stronie.

## Jak to działa
Poskładajmy elementy: typowe nowoczesne logowanie, od rejestracji do próby phishingu:

1. **Rejestracja.** Wybierasz długą frazę hasłową. Serwer sprawdza ją według listy blokującej, generuje losową sól, oblicza wolny skrót i zapisuje sól oraz skrót.
2. **Dodanie drugiego składnika.** Dodajesz drugi składnik: zeskanowanie kodu QR daje aplikacji sekret TOTP albo rejestrujesz klucz dostępu (tworzona jest para kluczy; serwer dostaje klucz publiczny). Serwer zapisuje sekret TOTP lub klucz publiczny. (Sekret TOTP trzeba przechowywać, żeby serwer mógł obliczać kody; chroń go jak klucz, na przykład szyfrowaniem.)
3. **Logowanie.** Wysyłasz nazwę użytkownika (identyfikacja). Serwer odczytuje Twoją sól, powtarza wolny skrót i porównuje w stałym czasie. To składnik „wiesz”. Jeśli wynik się zgadza, serwer prosi o drugi składnik: ponownie oblicza TOTP dla bieżącego kroku czasu (i po jednym w każdą stronę) albo wysyła wyzwanie WebAuthn i weryfikuje podpis.
4. **Sesja.** Po sukcesie serwer tworzy sesję, zwykle w postaci losowego ciasteczka. Serwer nie pyta ponownie przy każdym żądaniu. Kto ukradnie to ciasteczko, może działać jako Ty do czasu jego wygaśnięcia, dlatego atakujący lubią przekazywanie w czasie rzeczywistym: dostają ciasteczko.
5. **Autoryzacja.** Przy każdym żądaniu serwer sprawdza, co ta tożsamość może robić.

> [!CHECK]
> Po udanym logowaniu z MFA serwer ustawia ciasteczko sesji. Dlaczego skradzione ciasteczko jest niebezpieczne mimo użycia MFA?
>
> - [ ] Ciasteczko zawiera hasło użytkownika
> - [x] Serwer traktuje ciasteczko jako dowód, że uwierzytelnienie już nastąpiło, więc kto je ma, działa jako użytkownik do czasu jego wygaśnięcia
> - [ ] Kody MFA są przechowywane wewnątrz ciasteczka
> - [ ] Ciasteczka wyłączają sprawdzanie autoryzacji
>
> MFA chroni moment logowania. Potem dowodem jest ciasteczko sesji. Krótkie czasy życia, wiązanie sesji z urządzeniami i ponowne uwierzytelnianie przy czynnościach wrażliwych zmniejszają ryzyko.

## Przykład praktyczny
Obliczmy ręcznie prawdziwą wartość TOTP, używając wektora testowego z RFC 6238, dodatek B. Wspólny sekret to ciąg ASCII `12345678901234567890`, a czas to 59 sekund po epoce Unix. (Wektory testowe z RFC używają 8 cyfr; aplikacje używają 6.)

1. **Krok czasu:** `T = floor(59 / 30) = 1`. Jako 8 bajtów: `00 00 00 00 00 00 00 01`.
2. **HMAC-SHA1** tych 8 bajtów z sekretem daje 20 bajtów:

```text
75a48a19d4cbe100644e8ac1397eea747a2d33ab
```

3. **Przesunięcie:** ostatni bajt to `ab` = 171; jego najmłodsze 4 bity (`b`) = 11. Weź 4 bajty zaczynające się od indeksu 11: `c1 39 7e ea`.
4. **Liczba 31-bitowa:** wyzeruj najstarszy bit: `0x41397eea` = 1 094 287 082.
5. **Cyfry:** modulo 10^8 daje `94287082` (wartość oczekiwana z RFC). Modulo 10^6 daje `287082`, czyli 6-cyfrowy kod, który pokazałaby aplikacja.

Serwer, który otrzyma `287082` w chwili 59, oblicza tę samą wartość i akceptuje kod. To obliczenie napiszesz w laboratorium w Pythonie i porównasz z RFC.

## Typowe błędy
- **Dwa hasła nazwane „dwuskładnikowymi”** — hasło plus pytanie zabezpieczające to jeden składnik. Licz rodzaje składników, a nie kroki.
- **Wymuszana złożoność i rotacja** — w praktyce osłabiają hasła. Stosuj SP 800-63B: długość, lista blokująca, zmiana tylko po przejęciu hasła.
- **Zwykły lub szybki skrót do haseł** — sam SHA-256 lub MD5 to nie jest przechowywanie haseł. Użyj soli i Argon2id, scrypt, bcrypt lub PBKDF2.
- **Traktowanie SMS jako silnej metody** — jest lepszy niż nic, ale to pierwsza metoda do zastąpienia w przypadku administratorów i kont o wysokiej wartości.
- **Nieograniczone monity push** — włącz dopasowanie liczby i ogranicz liczbę monitów, bo zapraszasz zmęczenie powiadomieniami.
- **Słabe odzyskiwanie konta** — zobacz następną sekcję.
- **Ponowne użycie haseł** — źródło credential stuffing. Menedżer haseł eliminuje potrzebę powtarzania.

## Kwestie bezpieczeństwa
**Odzyskiwanie konta to słaby punkt.** Jeśli „nie pamiętam hasła” pozwala ominąć silne logowanie, atakujący użyją właśnie tego. Odzyskiwanie linkiem e-mail jest tak silne jak skrzynka; odzyskiwanie przez SMS dziedziczy SIM swap; pytania zabezpieczające („pierwszy zwierzak”) da się odgadnąć lub są publiczne; a pracownika pomocy technicznej można nakłonić do zresetowania konta przez osobę podszywającą się pod użytkownika. Obrona polega na: przygotowaniu z wyprzedzeniem dla użytkowników zapasowych metod (drugi klucz bezpieczeństwa, jednorazowe kody odzyskiwania przechowywane offline), starannej weryfikacji tożsamości przy resetach przez pomoc techniczną, powiadamianiu użytkownika o każdym resecie i każdym nowym urządzeniu oraz stosowaniu MFA także na ścieżce odzyskiwania.

**Jednokrotne logowanie (SSO)** pozwala użytkownikom zalogować się raz u dostawcy tożsamości (za pomocą protokołów takich jak SAML lub OpenID Connect) i uzyskać dostęp do wielu aplikacji. Zmniejsza rozrost haseł i daje jedno miejsce do egzekwowania silnego MFA, ale ten dostawca tożsamości staje się kluczem do wszystkiego: chroń go MFA odpornym na phishing i uważnie monitoruj.

Inne praktyki:
- Oferuj MFA wszystkim i **wymagaj** go od administratorów oraz przy dostępie zdalnym.
- Tam, gdzie to możliwe, preferuj metody odporne na phishing (klucze dostępu, klucze bezpieczeństwa); zachowaj rozwiązanie zapasowe, które nie jest słabsze od reszty.
- Ograniczaj liczbę prób logowania i alarmuj przy wielu niepowodzeniach, przy jednym źródle nieudanych logowań na wielu kontach (spraying) oraz przy logowaniach z niemożliwych lokalizacji.
- Sprawdzaj nowe hasła według list haseł z wycieków.
- Nigdy nie zapisuj w logach haseł, kodów ani sekretów, nawet nieudanych.
- Przechowuj sekrety TOTP zaszyfrowane i traktuj bazę, która je zawiera, jako wrażliwą.

## Podsumowanie
- Identyfikacja deklaruje tożsamość, uwierzytelnianie ją dowodzi, autoryzacja decyduje, co może ona robić.
- MFA oznacza dwa różne składniki (wiesz, masz, jesteś). Dwa hasła to jeden składnik.
- NIST SP 800-63B preferuje długie hasła, listy blokujące i brak wymuszanej rotacji zamiast reguł złożoności.
- Serwery przechowują sól dla każdego użytkownika i wolny skrót (Argon2id, scrypt, bcrypt, PBKDF2) oraz porównują w stałym czasie.
- TOTP to HMAC-SHA1 30-sekundowego kroku czasu ze wspólnym sekretem, obcięty do 6 cyfr; serwery akceptują małe okno.
- Tylko metody związane z pochodzeniem (klucze bezpieczeństwa FIDO2 i klucze dostępu) są odporne na phishing w czasie rzeczywistym. SMS, TOTP i push można przekazać dalej lub nadużyć.
- Ścieżki odzyskiwania często niweczą silne uwierzytelnianie; projektuj je równie starannie jak logowanie.

## Słowniczek
| Termin | Definicja |
|---|---|
| Identyfikacja | Podanie tożsamości, na przykład nazwy użytkownika. |
| Uwierzytelnianie | Udowodnienie, że podana tożsamość jest prawdziwa. |
| Autoryzacja | Decydowanie, co uwierzytelniona tożsamość może robić. |
| Składnik | Kategoria dowodu: coś, co wiesz, masz lub czym jesteś. |
| Uwierzytelnianie wieloskładnikowe (MFA) | Uwierzytelnianie z użyciem dwóch lub więcej różnych składników. |
| Weryfikator | Usługa, która sprawdza poświadczenie. |
| Lista blokująca | Lista popularnych lub wyciekłych haseł, których użytkownicy nie mogą wybierać. |
| Menedżer haseł | Narzędzie, które generuje, przechowuje i wypełnia unikalne hasła, chronione jednym głównym sekretem. |
| Funkcja skrótu | Funkcja jednokierunkowa, która zamienia dane wejściowe w odcisk o stałym rozmiarze. |
| Sól | Losowa wartość dla każdego użytkownika, przechowywana ze skrótem, aby identyczne hasła dawały różne skróty. |
| Funkcja wyprowadzania klucza | Celowo wolna (i często pamięciożerna) funkcja używana do tworzenia skrótów haseł, taka jak Argon2id, scrypt, bcrypt lub PBKDF2. |
| Brute force | Wypróbowywanie wielu haseł, aż któreś zadziała. |
| Password spraying | Wypróbowywanie jednego lub kilku popularnych haseł na wielu kontach. |
| Credential stuffing | Ponowne użycie wyciekłych par nazwy użytkownika i hasła w innych usługach. |
| Hasło jednorazowe (OTP) | Kod ważny przy jednym użyciu lub przez krótki czas. |
| HOTP | Hasło jednorazowe oparte na HMAC i liczniku (RFC 4226). |
| TOTP | Czasowe hasło jednorazowe oparte na zegarze (RFC 6238). |
| HMAC | Skrót z kluczem, który może obliczyć tylko ten, kto ma klucz. |
| SIM swap | Przeniesienie numeru telefonu na kartę SIM atakującego, aby odbierać jego SMS-y. |
| Zmęczenie powiadomieniami push | Męczenie użytkownika powtarzanymi monitami o zatwierdzenie, aż je zatwierdzi. |
| Odporność na phishing | Właściwość polegająca na tym, że fałszywa strona nie może przechwycić poświadczenia i odtworzyć go na prawdziwej stronie. |
| FIDO2 / WebAuthn | Standardy logowania kluczem publicznym za pomocą kluczy bezpieczeństwa i kluczy dostępu. |
| Wiązanie z pochodzeniem (origin binding) | Dołączanie adresu internetowego do danych podpisywanych przez uwierzytelniacz, aby podpis działał tylko dla prawdziwej strony. |
| Klucz dostępu (passkey) | Poświadczenie WebAuthn używane zamiast hasła, przechowywane na urządzeniu lub synchronizowane między urządzeniami. |
| Jednokrotne logowanie (SSO) | Jednorazowe zalogowanie u dostawcy tożsamości, aby uzyskać dostęp do wielu aplikacji. |

## Sprawdź swoją wiedzę
1. Kolega mówi: „używamy uwierzytelniania dwuskładnikowego: hasło i nazwa pierwszej szkoły”. Wyjaśnij, dlaczego to nie jest MFA i co należałoby w tym rozwiązaniu zmienić.
2. Polityka Twojej firmy wymusza nowe 8-znakowe hasło z symbolami co 60 dni. Które jej elementy są sprzeczne z SP 800-63B i co należałoby zaproponować?
3. Wyjaśnij własnymi słowami, dlaczego dwoje użytkowników z tym samym hasłem powinno mieć różne zapisane wartości i co by się stało, gdyby tabela używała zwykłego SHA-256.
4. Kod TOTP ma 6 cyfr, więc istnieje tylko milion wartości. Dlaczego atakujący nie może go po prostu zgadnąć i co musi robić serwer, aby tak pozostało?
5. Dla administratorów firmy uszereguj SMS, aplikację TOTP, push z dopasowaniem liczby i klucz FIDO2 i uzasadnij kolejność.
6. Zaprojektuj bezpieczny proces „zgubiony telefon” dla konta używającego klucza dostępu. Jakich słabych punktów trzeba unikać?

## Źródła
- [NIST SP 800-63B-4](https://pages.nist.gov/800-63-4/sp800-63b.html), Digital Identity Guidelines: Authentication and Authenticator Management (sekcje 3.1.1 i 3.2.2)
- [RFC 4226](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc4226), HOTP: An HMAC-Based One-Time Password Algorithm
- [RFC 6238](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc6238), TOTP: Time-Based One-Time Password Algorithm
- [RFC 9106](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc9106), Argon2 memory-hard function; [RFC 7914](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc7914), scrypt; [RFC 8018](https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc8018), PKCS #5 (PBKDF2)
- [W3C Web Authentication](https://www.w3.org/TR/webauthn-2/) oraz [specyfikacje FIDO Alliance](https://fidoalliance.org/specifications/)
- [OWASP Password Storage Cheat Sheet](https://cheatsheetseries.owasp.org/cheatsheets/Password_Storage_Cheat_Sheet.html)
